Rozwód bez orzekania o winie to rozwiązanie umożliwiające szybkie i mniej konfrontacyjne zakończenie małżeństwa, o ile spełnione są ustawowe warunki. Zgodnie z art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (KRO), na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie, a skutki są takie, jak gdyby żaden z małżonków winy nie ponosił. Sąd może orzec rozwód tylko wtedy, gdy nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, a jednocześnie rozwód nie jest sprzeczny z dobrem wspólnych małoletnich dzieci, zasadami współżycia społecznego, ani nie zachodzi sytuacja, że rozwodu żąda wyłącznie małżonek wyłącznie winny, któremu drugi małżonek nie wyraża zgody bez naruszenia zasad współżycia społecznego.
Nawet przy braku orzekania o winie wyrok musi uregulować sprawy dzieci: władzę rodzicielską, kontakty oraz zakres kosztów utrzymania i wychowania, przy czym sąd uwzględnia pisemne porozumienie rodzicielskie (tzw. plan wychowawczy), jeśli jest zgodne z dobrem dziecka; na zgodny wniosek rodziców sąd może nie orzekać o kontaktach. W praktyce przyspiesza to postępowanie – im pełniejsze porozumienie (co do opieki, kontaktów i alimentów), tym mniej dowodów i krótsza rozprawa; gdy małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, dowody często ograniczają się do przesłuchania stron. Sąd bada jednak zawsze zupełność i trwałość rozkładu, a postępowanie dowodowe ma wyjaśnić także sytuację dzieci; nie wystarczy samo zgodne oświadczenie stron.
Od strony organizacyjnej sprawy o rozwód rozpoznaje sąd okręgowy w trybie postępowania odrębnego w sprawach małżeńskich; posiedzenia odbywają się co do zasady przy drzwiach zamkniętych, a sąd może kierować strony do mediacji na każdym etapie. W wyroku, poza kwestiami rodzicielskimi, sąd orzeka o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania, a wyjątkowo – na wniosek – o eksmisji; na wniosek jednego z małżonków może też dokonać podziału majątku wspólnego, jeżeli nie spowoduje to nadmiernej zwłoki postępowania. W toku sprawy nie można prowadzić odrębnych postępowań o alimenty czy o władzę rodzicielską i kontakty – te kwestie rozstrzyga sąd rozwodowy w ramach zabezpieczenia i wyroku.
Kosztowo kluczowe jest, że w razie prawomocnego orzeczenia rozwodu na zgodny wniosek bez orzekania o winie, sąd z urzędu zwraca połowę uiszczonej opłaty od pozwu (art. 79 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Dodatkowo, w razie zawarcia ugody przed rozprawą w innych sprawach cywilnych, możliwe są dalsze zwroty opłat, ale w sprawach o rozwód ugoda co do samego rozwiązania małżeństwa jest niedopuszczalna – pozostają jednak porozumienia w sprawach dzieci i mieszkania, które usprawniają tok sprawy. Jeżeli strony są zgodne, mają wypracowany plan wychowawczy i nie wnioskują o rozbudowane rozstrzygnięcia majątkowe, sprawa bywa kończona na jednej rozprawie; sąd może także korzystać z posiedzeń zdalnych, gdy przyspiesza to rozpoznanie. Praktyczne wskazówki: przed złożeniem pozwu warto uzgodnić brak orzekania o winie i przygotować pisemne porozumienie rodzicielskie (władza, kontakty, alimenty), co istotnie skraca postępowanie. Do pozwu dołączamy odpis aktu małżeństwa i odpisy aktów urodzenia wspólnych małoletnich dzieci (w praktyce wymóg dowodowy), a kwestie majątkowe – jeśli sporne i złożone – lepiej pozostawić do odrębnego postępowania, by uniknąć zwłoki. W całym procesie priorytetem pozostaje dobro dziecka – sąd ma obowiązek z urzędu weryfikować, czy rozstrzygnięcia je realizują, nawet gdy strony są zgodne.
Autor: adw. Robert Kozarzewski
